Het Allard Pierson geeft een antieke vaas terug aan Sicilië en start langdurige internationale (onderzoeks)samenwerking
Op 7 oktober geeft het Allard Pierson de ‘Centuripe pyxis’, een rijk versierde aardewerken vaas met deksel uit de derde eeuw voor Christus, terug aan de regio Sicilië. Herkomstonderzoek naar het object bracht nieuwe informatie over de geschiedenis ervan aan het licht. In overleg met de Siciliaanse autoriteiten leidde dit tot het besluit het object vrijwillig terug te geven. De restitutie onderstreept niet alleen een zorgvuldige en transparante omgang met cultureel erfgoed, maar vormt ook het startpunt van verder onderzoek en internationale samenwerking.
Na lange tijd keert de ‘Centuripe pyxis’, een vaas met een veelkleurige beschildering die is vernoemd naar zijn plaats van herkomst op Sicilië, terug naar Italië. De pyxis (een opslagvat met deksel) is gemaakt van een lokale klei en behoort tot een relatief kleine groep opvallende en onderscheidende objecten die in de derde eeuw voor Christus werden geproduceerd in de omgeving van het huidige Italiaanse plaatsje Centuripe. Op de pyxis is een bruiloftsscène afgebeeld, onder toeziend oog van de god Apollo en enkele liefdesgoden, die ook het deksel sieren. Sinds 1997 maakt het object deel uit van de archeologische collectie van het Allard Pierson. In dat jaar verwierf het Amsterdamse museum de pyxis van een Zwitserse kunsthandel op de TEFAF (The European Art Fair) in Maastricht. De verkoper verklaarde destijds dat het object zich al vóór 1970 in Zwitsers privébezit bevond – het jaar waarin de UNESCO-conventie inzake illegale handel in culturele goederen werd opgesteld. Bij de aankoop is echter geen verdere herkomstdocumentatie overhandigd, noch een uitvoervergunning voor het object.
Het kopen van cultuurgoederen zonder gedocumenteerde, aantoonbaar legale herkomst, was destijds niet ongebruikelijk en volgens de Nederlandse wet niet onrechtmatig. In Italië was het daarentegen strikt verboden om archeologische voorwerpen zonder uitdrukkelijke toestemming van de staat op te graven of uit te voeren.
Restitutie zonder wettelijke verplichting
Twintig jaar later, in 2017, ontving het Allard Pierson van de Siciliaanse autoriteiten een verzoek om teruggave van de vaas. Dit volgde op een onderzoek van de Carabinieri-eenheid voor de bescherming van cultureel erfgoed (TPC) in Palermo, samen met de operationele afdeling van de Carabinieri TPC voor internationale samenwerking, onder coördinatie van het Openbaar Ministerie van Enna. De pyxis blijkt te zijn vastgelegd op foto’s die in bezit zijn gekomen van SiciliAntica, de historische vereniging in Centuripe. Deze foto’s zijn gemaakt door een fotograaf uit het dorp die, naast alledaagse opdrachten, recent opgegraven objecten fotografeerde voor lokale tombaroli (grafrovers). Op dezelfde negatiefrol als de foto’s van de pyxis, is ook een groepsfoto aangetroffen van een bruiloft die plaatsvond in Centuripe in 1976 – ruim twee millennia nadat op die plek de pyxis met een bruidsscène beschilderd werd. Daaruit kan worden afgeleid dat de vaas niet uit een Zwitserse ‘oude collectie’ afkomstig was, maar hoogstwaarschijnlijk uit het illegale circuit. Die hypothese wordt versterkt door de gedocumenteerde praktijk van clandestiene opgravingen van in de rots uitgehakte graven in de directe omgeving van Centuripe.
Op grond van het herkomstonderzoek is het aannemelijk dat het object destijds zonder de vereiste toestemming uit Italië is uitgevoerd. De aankoop was echter niet onrechtmatig: Nederland ratificeerde het UNESCO-verdrag van 1970 pas in 2009. De uitvoeringswet trad op 1 juli 2009 in werking en is sinds 2016 opgenomen in de Nederlandse Erfgoedwet. Deze regelgeving heeft geen terugwerkende kracht. Daarom bestond in dit geval geen wettelijke verplichting tot teruggave op grond van het UNESCO-verdrag en de Nederlandse juridische kaders. Toch stemt het Allard Pierson op morele gronden in met een vrijwillige teruggave van de Centuripe pyxis.
Foto’s van de Centuripe pyxis (voor restauratie) aangetroffen op een negatiefrol in Centuripe uit 1976. Het decoratieve element bovenop het deksel op de rechterfoto is in 1997 niet in het bezit gekomen van het Allard Pierson. Het is niet bekend waar dit zich nu bevindt.
Foto’s met toestemming van: Associazione SiciliAntica, Centuripe - Archivio Pino Catania.
Startpunt voor verder (herkomst)onderzoek en samenwerking
Met deze vrijwillige teruggave onderstreept het Allard Pierson het belang van een verantwoordelijke, transparante en collaboratieve omgang met cultureel erfgoed. Het museum en kennisinstituut wil bovendien een proactieve rol spelen in herkomstonderzoek naar archeologische collecties en daarmee bijdragen aan ethisch verantwoord collectiebeheer.
“Wat het Allard Pierson betreft, markeert deze restitutie geen eindpunt, maar juist het begin van een verdere samenwerking met Siciliaanse autoriteiten, onderzoekers en museale instellingen op het gebied van herkomstonderzoek”, zegt Rogier Kalkers, hoofd herkomstonderzoek bij het Allard Pierson.
“Ik wil het Allard Pierson en de Universiteit van Amsterdam bedanken voor deze daad van grote vrijgevigheid en verantwoordelijkheid, die een belangrijke stap markeert in de samenwerkingsrelaties tussen Nederland en Sicilië”, aldus Francesco Paolo Scarpinato, regionaal minister van Cultureel Erfgoed en Siciliaanse Identiteit. “Wij zijn bijzonder trots en verheugd over deze terugkeer naar huis, die de aantrekkingskracht van de kostbare collecties met het zeldzame, uit Centuripe afkomstige aardewerk ongetwijfeld verder zal versterken. De pyxis zal permanent worden tentoongesteld in het Regionaal Museum van Centuripe.”
Na de restitutieceremonie zal het Allard Pierson samen met Siciliaanse en Nederlandse experts een werkgroep opzetten, om de pyxis en soortgelijke objecten verder te onderzoeken.
“Objecten uit deze regio kennen een geschiedenis van roof, plundering en vervalsing. Daardoor is weinig bekend over de archeologische context en staat de authenticiteit van sommige voorwerpen en schilderingen ter discussie. Met onder meer onderzoek naar klei en pigmenten, naast stilistisch onderzoek, hopen we gezamenlijk meer kennis over de productie en authenticiteit van dit type aardewerk te krijgen”, zegt Laurien de Gelder, conservator archeologische collecties West-Azië en de Griekse wereld van het Allard Pierson.
Tijdens een restitutieceremonie op 7 oktober in het Allard Pierson in Amsterdam wordt de Centuripe pyxis officieel overgedragen aan de Siciliaanse autoriteiten. Zij worden vertegenwoordigd door de assessore (regio-minister) en directeur-generaal van het Assessorato dei beni culturali e dell'identità siciliana (het Departement voor cultureel erfgoed van de regio Sicilië), en het Comando Carabinieri Tutela Patrimonio Culturale (het team kunstcriminaliteit van de carabinieri).
Het Regionaal Archeologisch Museum van Centuripe werd in 2000 opgericht naar een ontwerp van architect Franco Minissi. Het museum brengt ongeveer 3.000 vondsten samen die de geschiedenis vertellen van de stad, gelegen tussen Enna en Catania. Centuripe was sinds het neolithicum onafgebroken bewoond en bereikte haar grootste bloei in de Romeinse keizertijd. Na de alliantie met Rome in 263 v.Chr. verkreeg Centuripe autonomie en fiscale privileges. De stad groeide aanzienlijk en telde op haar hoogtepunt circa 12.000 inwoners.
Uit deze periode zijn talrijke werken bewaard gebleven, waaronder een buste van Augustus, die wordt beschouwd als het mooiste op Sicilië teruggevonden portret van de keizer. Het wordt tegenwoordig permanent in Centuripe tentoongesteld, samen met bustes van twee van zijn familieleden en vele andere Romeinse objecten uit de eerste en tweede eeuw n.Chr. De collectie bestaat, naast theatermaskers en terracottabeeldjes, uit enkele kenmerkende exemplaren van Centuripe-vazen. Deze keramiekproductie is eigen aan de Siciliaanse stad en wordt gekenmerkt door reliëfdecoraties met veelkleurige beschildering, waarin vooral schakeringen van geel en roze overheersen. Een belangrijk deel van de vondsten en de Centuripe-terracotta’s wordt nog altijd bewaard in het Museo Paolo Orsi in Syracuse.
Andere vondsten zijn afkomstig uit de necropolen en Hellenistische nederzettingen, zoals keramiek, grafgiften en een beeldje van Demeter, godin van de vruchtbaarheid. Deze vondsten maken het mogelijk de ontwikkeling van de stad systematisch te volgen: van inheemse nederzetting via Grieks centrum tot uiteindelijk Romeinse civitas.
Een bijzonder betekenisvol object is een inscriptie over een diplomatieke missie tussen Centuripe, Rome en Lanuvium, verbonden met een oud bondgenootschap. Het betreft een beschreven stenen blok uit de tweede of de eerste helft van de eerste eeuw v.Chr., dat getuigt van een diplomatieke missie die door leden van de elite van Centuripe naar Rome en Lanuvium werd ondernomen. De inscriptie bevestigt de hernieuwing van een oude band van συγγένεια (verwantschap) tussen de twee steden: Lanuvium zou zijn gesticht door Lanoios, een held uit Centuripe die samen met Aeneas in Latium aankwam.
Tot slot besteedt het museum van Centuripe aandacht aan de problematiek van clandestiene opgravingen en archeologische vervalsingen, die het lokale erfgoed lange tijd hebben geschaad.