Heb jij vroeger zelf misschien ook een herbarium bijgehouden? In 2019 kregen we bij het Allard Pierson een bijzonder exemplaar: een medewerker van het IBED (Institute for Biodiversity and Ecosystem Dynamics) van de UvA droeg een flink herbarium over aan het Allard Pierson: maar liefst 674 pagina's dik. Over de herkomst en de samensteller van dit exemplaar is maar weinig bekend. We willen er graag meer over weten, maar om dat mogelijk te maken moest het herbarium eerst worden gerestaureerd! In deze blog lees je meer over de voorbereidingen van de restauratie, en wat we al te weten zijn gekomen over het herbarium.
Een herbarium is een boek of schrift waarin planten worden verzameld. De term wordt met name gebruikt voor boeken of verzamelingen van losse bladen met gedroogde planten, zoals dit herbarium. Maar ook handschriften of gedrukte boeken met afbeeldingen en beschrijvingen van planten worden herbaria genoemd.
Over de herkomst van dit specifieke herbarium is maar weinig bekend. Een medewerker van het IBED deed in 2002 een eerste poging om daar meer over te weten te komen. Zo werd ontdekt dat het papier van het herbarium op basis van de watermerken te dateren is tussen 1675 en 1894. Dat is nogal een brede periode, maar gelukkig zijn er meer aanwijzingen. In het herbarium bevinden zich ook een aantal losse vellen met plantspecimen, waarschijnlijk ingevoegd wegens ruimtegebrek op die specifieke plek. Het is aannemelijk dat die bladen zijn ingevoegd in de periode dat het herbarium werd samengesteld. Deze bladen hebben watermerken die dateren uit de periode 1724-1827, dus dat is al iets specifieker.
Daarnaast zegt de manier waarop de planten geordend zijn iets over de periode waarin het herbarium is samengesteld. De planten zijn gegroepeerd volgens het classificatiesysteem van Antoine Laurent de Jussieu (1748-1836) en van Augustin Pyramus de Candolle (1778-1841). Jussieu’s Genera plantarum, waarin hij zijn systeem om planten te classificeren uiteenzette, werd gepubliceerd in 1789. Een datering van laat achttiende, vroege negentiende eeuw lijkt het meest aannemelijk.
Titelpagina van Antoine Laurent de Jussieu’s Genera Plantarum uit 1789. [Allard Pierson, O 06-1683]
De samensteller was hoogstwaarschijnlijk iemand met brede botanische kennis. Onder bijna elke plant staat de wetenschappelijke naam in het Latijn, met de hand geschreven. Ook dit handschrift rijmt met een datering van eind achttiende/vroege negentiende eeuw. Het is niet met zekerheid te zeggen waar en hoe de planten zijn verzameld. In het herbarium bevinden zich planten die je in Nederland in het wild aantreft, maar ook een aantal tropische planten. In ieder geval is het niet een plantenverzameling van één specifiek gebied, verzameld tijdens een wetenschappelijke expeditie bijvoorbeeld. De samensteller zou bijvoorbeeld alleen in Nederland actief kunnen zijn geweest en de uitheemse planten uit botanische tuinen kunnen hebben gehaald.
Het herbarium telt in totaal 337 bladen (674 pagina’s), waarvan de eerste 315 met de hand zijn genummerd. De overige vellen aan het eind van het boek zijn ongebruikt gebleven. De omvang (47 cm hoog, 33 cm breed en bijna 20 centimeter dik) en het gewicht van het boek zorgen ervoor dat het boek moeilijk te hanteren en vrij kwetsbaar is. Veel planten waren losgeraakt en sommige pagina’s waren losgekomen van het boekblok. Daarom is er besloten om het herbarium te laten restaureren alvorens het beschikbaar te maken voor onderzoek en onderwijs.
Eind 2024 werd er door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed XRF-onderzoek (X-ray Fluorescence Spectroscopy) gedaan naar het herbarium. Het doel hiervan was om de mogelijke aanwezigheid van schadelijke stoffen in het herbarium te identificeren zodat daar tijdens de restauratie rekening mee kon worden gehouden. Op verschillende plekken in het herbarium werden sporen van arseen, lood en kwik aangetroffen. Sommige van deze stoffen zijn in het verleden gebruikt om het herbarium en de planten te conserveren, bijvoorbeeld om aantasting door insecten en schimmels die op het organische materiaal afkomen te voorkomen.
In 2025 werd het herbarium gerestaureerd door Rachelle Keller en Jean-Marieke Poot. Bekijk de video om erachter te komen wat ze aantroffen en hoe zij te werk zijn gegaan:
Onze dank gaat uit naar het Artisbibliotheek Fonds van de Universiteit van Amsterdam, die deze restauratie mogelijk hebben gemaakt.
Van 12 januari tot 20 april zal het herbarium te zien zijn in het Verhalenkabinet van het Allard Pierson.