Ontsnappen aan de wet in de zeventiende eeuw

Kort na Pasen in 1692 verschijnt in Den Haag een anoniem pamflet dat de juridische wereld op zijn kop zet. Het draagt de titel Beurze-Stryd en is een satirische aanval op advocaten die volgens de auteur vooral geïnteresseerd zijn in hun eigen portemonnee. Wat begint als een scherpe grap groet uit tot een rechtszaak waarin niet alleen satire, maar ook macht, politiek en persoonlijke netwerken een hoofdrol spelen.

De auteur is Govert Bidloo (1649–1713), een veelzijdige en omstreden doopsgezind. Hij is arts, anatoom, hoogleraar, dichter en toneelschrijver. Tegenwoordig is hij vooral bekend van zijn medische publicaties, maar in zijn eigen tijd staat hij ook bekend om zijn scherpe pen en zijn bereidheid om invloedrijke personen op de hak te nemen.

Geldstrijd voor de rechter 

De aanleiding voor het pamflet ligt in een conflict binnen de Haagse juridische wereld. De Hoge Raad, in deze tijd het hoogste gerechtshof van de Republiek, besluit een oude regeling opnieuw in te voeren die grenzen stelt aan de tarieven van advocaten en procureurs. Het doel is burgers te beschermen tegen buitensporige kosten. Veel juristen zien dit echter als een aanval op hun beroep en hun inkomsten.

Hun protest leidt tot een stroom van verzoekschriften en debatten. Voor Bidloo vormt de controverse een uitgelezen kans voor satire. In Beurze-Stryd laat hij een verontwaardigde advocaat klagen over de nieuwe regels en de vermeende aantasting van zijn inkomen. Met humor en sarcasme stelt Bidloo de hebzucht van sommige juristen aan de kaak. Er zijn aanwijzingen dat zelfs de president van de Hoge Raad, Huibert Rosenboom, en een van zijn broers, Frederik, ook een rol in de grap hebben gespeeld.

De lange arm der wet

Die grap komt hard aan. Hoewel de betrokken personen in het pamflet schuilgaan achter Latijnse namen, herkennen tijdgenoten vrijwel onmiddellijk wie bedoeld wordt. Al snel gaan er exemplaren rond waarin lezers de echte namen in de kantlijn noteren. Dat blijft niet zonder gevolgen.

 

Binnen enkele dagen start het Hof van Holland een onderzoek naar de auteur en de uitgever van het pamflet. Boekverkopers, drukkers en betrokkenen worden verhoord. Het spoor leidt uiteindelijk naar Bidloo en zijn uitgever Meijndert Uytwerf. Op 18 april 1692 wordt een arrestatiebevel tegen Bidloo uitgevaardigd. Maar de arts weet de deurwaarder te ontlopen door zich ziek voor te doen.

Hooggeplaatste vrienden

Met deze truc wint hij wat tijd. Want Bidloo beschikt over iets dat minstens zo waardevol is als een goede advocaat: invloedrijke beschermheren. De belangrijkste daarvan is stadhouder-koning Willem III, die niet alleen de Republiek bestuurt, maar ook koning van Engeland is. Als Willem III hoort van de zaak, begint hij zich ermee te bemoeien. Hij laat documenten opvragen, oefent druk uit op het Hof en zorgt er uiteindelijk voor dat Bidloo onopvallend Den Haag verlaat en naar het oorlogsfront ten zuiden van Brussel wordt gebracht.

Maandenlang blijft de rechtszaak voortslepen. Uiteindelijk grijpt Willem III opnieuw in. Op 5 november 1692 verleent hij gratie aan zowel Bidloo als zijn uitgever. Daarmee komt een einde aan de Bidloo-affaire.

Conclusie

Dit alles blijkt onder meer uit materiaal in de collectie van de bibliotheek van de Verenigde Doopsgezinde Gemeente Amsterdam. Tijdens mijn fellowship heb ik, naast het onderzoeken van dit materiaal, ook transcripties gemaakt van veel van de brieven, verhoren en retroacta in het archief Hs 65-605, die aan het Allard Pierson ter beschikking zullen worden gesteld.

Meer dan drie eeuwen later biedt dit materiaal nog altijd een fascinerende blik op de vrijheid van meningsuiting in de Republiek, die in de werkelijkheid ingewikkelder was dan vaak wordt gedacht. Hoewel Holland bekendstond om haar relatief vrije drukpers, konden auteurs nog steeds in de problemen komen wanneer zij machtige personen beledigden. Tegelijkertijd toont de Beurze-Stryd hoe belangrijk persoonlijke relaties en beschermheren waren. Formele regels speelden een rol, maar invloedrijke netwerken konden minstens zo bepalend zijn voor de afloop van een conflict. Achter de schermen ontvouwde zich vaak verhalen over vriendschappen, eigen belangen en de kunst om op het juiste moment de juiste mensen te kennen.